Betweters

Waarom onwetendheid en betweterigheid zo goed samengaan en domme mensen niet kunnen weten dat ze dom zijn

Roos Vonk*

We kennen ze allemaal: mensen die weinig talent hebben voor hun taken maar in hun eigen ogen bovengemiddeld presteren. Mensen die overduidelijk hun werk niet aan kunnen en geregeld door anderen worden gered, maar zelf vinden dat het uitstekend gaat en mopperen over die bemoeizuchtige anderen. Mensen die overal verstand van menen te hebben en voortdurend anderen willen verlichten met hun onzinnige inzichten en wetenswaardigheden.

Afgezien van de welbekende ijdelheid is daar een perfect logische verklaring voor. Bij veel bekwaamheden is het zo dat de talenten die je ervoor nodig hebt, dezelfde talenten zijn die je nodig hebt om te beoordelen of je er iets van terecht brengt. Denk aan muzikaliteit, of logisch denken, of gevoel voor humor: als je op dat vlak weinig getalenteerd bent, mis je tevens de meta-cognitieve vaardigheid om je eigen verrichtingen te beoordelen. Zo kan het gebeuren dat jury’s door slechte zangers oprecht worden verdacht van gebrek aan muzikaliteit, dat mensen via tal van kromme onlogische wegen tot onverdedigbare conclusies komen en de kritische toehoorder beschuldigen van gebrek aan logisch inzicht, en dat de flauwste grappenmakers vinden dat ánderen geen gevoel voor humor hebben; anders zouden ze hun grappen immers wel waarderen.

Dit probleem geldt veel minder voor prestaties waarbij de resultaten duidelijk en concreet zijn, bijvoorbeeld in de sport. Iedereen kan zien of je een horde neemt en of je harder loopt dan een ander. Zelfs als je niet goed loopt of springt, ben je nog niet gelijk blind en zie je dat dus zelf ook. Maar in veel domeinen zijn prestaties juist alleen goed te beoordelen door een kenner. Dat geldt bijvoorbeeld voor de meeste taken van managers – waarvan ze dus ook allemaal vinden dat ze er goed in zijn – zoals inspireren, coachen, vanuit een visie werken, iedereen in zijn waarde laten, talenten aanboren, teamspirit creëren. Als je daar allemaal niets van begrijpt, zou je zomaar kunnen denken dat je er goed in bent.

Inderdaad blijkt dat mensen zichzelf vooral overschatten als ze ergens slecht in zijn. Onderzoekers vroegen mensen hun eigen redeneervermogen, gevoel voor humor, of grammaticale vaardigheden te beoordelen, en namen vervolgens een test af om de werkelijke vaardigheid vast te stellen. Het bleek dat degenen die bij de slechtste 1/8 van de onderzoeksgroep hoorden op de test, zichzelf als bovengemiddeld beoordeelden. Hoe slechter men was, des te meer overschatte men zichzelf. Dit klopt met het idee dat je bij een slechte vaardigheid ook het vermogen mist om je eigen vaardigheid te beoordelen. Mensen die erg hoog scoorden, hadden juist de neiging zichzelf te ónderschatten: als je ergens veel kijk op hebt, heb je meer inzicht in je eigen tekortkomingen en ben je minder stellig, want je ziet alle voors en tegens en nuances. En als je een taak met gemak volbrengt, ben je geneigd te denken dat anderen dat ook kunnen. Onbekwame mensen daarentegen herkennen juist niet de kwaliteiten van anderen.

Het vervelende is dat vandaag de dag elke onwetende domme zelfoverschatter van zich kan laten horen met ondoordachte slecht onderbouwde rabiate meningen, bijvoorbeeld op websites zoals geenstijl. Getuige de stijl van deze reaguurders zijn ze zelf erg overtuigd van hun kennis en inzicht, en zo valt te begrijpen dat ze steeds staan te trappelen om hun standpunten te ventileren en zich op te winden over zoveel domheid in de rest van de wereld. Ik vermoed dat we hier veelal te maken hebben met kantoorpikkies die op de werkvloer niks te vertellen hebben en daarvoor compensatie zoeken.

Tsja, als de reaguurders nu gaan schrijven dat ik zelf zo’n onwetende zelfoverschatter ben, dan heb ik daar natuurlijk echt zelf om gevraagd. Vooruit maar. Maar er is nog een andere oplossing. Uit het onderzoek bleek tevens dat mensen na intensieve training en scholing een helder zicht krijgen op hun voorafgaande onbekwaamheid. Of dat inzicht voor de betrokkenen een zegen is, dat weet ik niet, maar voor het wereldwijde web toch absoluut wel…

* Deze column is verschenen in Intermediair. Een andere column over onwetendheid staat in Ego’s en andere ongemakken; een andere column over betweterigheid is te vinden in Menselijke gebreken voor gevorderden.